ایراس/
گفتگو با دکتر ماندانا تیشه یار /
روابط نوین سیاسی هند با کشورهای آسیای مرکزی (تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، قزاقستان و ازبکستان) به سالهای دهه ۱۹۹۰ که این کشورها استقلال خود را از شوروی به دست آوردند برمیگردد. در این میان، طی یک دهه اخیر حضور هند در کشورهای آسیای مرکزی چشمگیرتر به نظر میرسد و در یک سال اخیر نیز ما شاهد دیدارهای زیادی میان مقامات هندی و کشورهای آسیای مرکزی بودهایم. در این راستا برای شناخت و درک بهتر اولویتها، اهداف و دامنه روابط میان هندوستان و کشورهای این منطقه موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) در همین رابطه گفتگویی را با خانم دکتر ماندانا تیشهیار کارشناس مسائل شبه قاره، ترتیب داده که مشروح آن در ادامه از نظر میگذرد؛
خانم دکتر تیشه یار، اهداف اصلی ژئوپلیتیک و استراتژیک سیاست خارجی هند از حضور در منطقه آسیای مرکزی چیست؟
هندوستان به عنوان یکی از مهمترین قدرتهای نوپدید در عرصه روابط بین الملل، در تلاش است تا با یافتن جای پایی برای خود در حوزههای گوناگون سیاسی و اقتصادی در سطوح جهانی و منطقهای، نه تنها به کسب، حفظ و افزایش قدرت و منافع ملی خود بپردازد، بلکه از این رهگذر میتواند به تامین امنیت ملی و افزایش جایگاه خود در میان دیگر کشورها نیز کمک نماید. در منطقه آسیای مرکزی، هندوستان همواره به دنبال دستیابی به سه هدف بوده است. فراهم آوردن زمینهای برای گسترش همکاریهای اقتصادی با کشورهای این منطقه، به ویژه سرمایهگذاری در بخش استخراج و انتقال انرژی، یکی از این اهداف به شمار میآید. هدف دیگر، مبارزه با تندرویهای مذهبی و کمک به کشورهای منطقه و دیگر قدرتهای منطقهای و جهانی برای جلوگیری از شکلگیری بنیادگرایی مذهبی و گسترش آن از آسیای مرکزی به جنوب آسیا است. ادامه….
حضور صدها میلیون مسلمان هندی در خاک این کشور که پیرو گروهها و فرقههای گوناگونی هستند، دغدغه همکاری میان برخی از این گروهها با گروههای مذهبی تندرو در منطقه آسیای مرکزی و بر هم خوردن وضعیت همزیستی کنونی میان مردمان این کشور را سبب شده است. دیگر آنکه، هندوستان به دنبال آن است تا در برابر دشمن دیرین و رقیب دیرپای خود – یعنی پاکستان و چین – جایگاهی درخور برای خویش در این منطقه فراهم آورد. علاوه بر این افزایش حضور اقتصادی چین و حضور مذهبی و اجتماعی نهادهای پاکستانی در کشورهای آسیای مرکزی در سالهای گذشته سبب شده است که سیاستمداران هندی بر آن شوند که با همراهی با قدرتهای غربی، زمینه افزایش حضور اقتصادی و سیاسی خود در این منطقه را فراهم آورند.
افزایش روابط نظامیو امنیتی هند با کشورهای آسیای مرکزی و توجه این کشور به بالا بردن زمینههای حضور نظامیو امنیتی خود در کشورهایی همچون تاجیکستان و به دست آوردن پایگاه نظامیدر این کشورها (مانند پایگاه عینی) چه ارتباطی با اختلافات و تنشهای این کشور با پاکستان و چین دارد؟
همانطور که گفته شد، هندوستان بر پایه دو سیاست مبارزه با تندروان مذهبی و حفظ موازنه قوا با رقبا و دشمنان خود، دست همکاری به سوی کشورهای آسیای مرکزی دراز کرده است. اما اینطور به نظر میرسد که این کشور در دورانی که ساختار نظام بین الملل بیش از آنکه عرصه ستیزهای نظامیمیان واحدهای سیاسی قدرتمند باشد، زمینه را برای رقابتهای اقتصادی فراهم آورده، چندان مایل به قدرت نمایی نظامی نیست و بیشتر پیگیر منافع اقتصادی خود و به دست آوردن سهم خود از بازار داغ رقابت میان قدرتهای گوناگون است. بنابراین برپا کردن پایگاه نظامیدر کشور کوچکی مانند تاجیکستان را نمیتوان نشانه سیاستهای نظامیگرایانه و یا جنگطلبانه هند در این منطقه خواند. در واقع، دغدغه اصلی هند در محیط پیرامونی خود با تاجیکستان، هم مرزی این کشور با منطقه مورد اختلاف کشمیر بر میگردد که نمیتوان آن را در سیاستهای منطقهای هند در آسیای مرکزی دخیل دانست و باید در چارچوبی دیگر مورد بررسی قرار گیرد.
روابط و حضور اقتصادی هند در کشورهای آسیای مرکزی را در مقایسه با رقیبان عمده این کشور در این منطقه چگونه مورد ارزیابی قرار میدهید؟
آسیای مرکزی تا همین سالهای اخیر چندان نتوانسته بود نظر سیاستمداران هندی را به خود جلب کند. تلاش برای گسترش روابط سیاسی و اقتصادی با کشورهای جنوب شرق آسیا (در چارچوب آ سه آن ) از یکسو و افزایش مراودات و همکاریها با کشورهای جنوب غرب آسیا، به ویژه در دریای پارس از سوی دیگر، سبب شده بودند که آسیای مرکزی کمتر در بالای لیست برنامههای سیاستگذاران این کشور جای گیرد. با اینهمه، در سالهای گذشته به مرور شاهد آن بوده ایم که شرکتهای هندی در تلاشند تا دست به سرمایه گذاریهای گسترده اقتصادی در پنج کشور منطقه بزنند و دولت هند نیز همگام با آنها، تلاش نموده است تا درهای گفتگو در زمینههای گوناگون را بر روی زمامداران آسیای مرکزی بگشاید.
در یک دهه اخیر هند در روابط با کشورهای آسیای مرکزی بیشتر به ابعاد اقتصادی مانند انرژی پرداخته است یا مسائل سیاسی و امنیتی؟
هند به عنوان یکی از بزرگترین وارد کنندگان انرژی در جهان امروز شناخته میشود. دغدغه تامین امنیت انرژی برای اقتصاد هند که با رشدی چشمگیر به جلو میرود، از اهمیتی ویژه برخوردار است. بنابراین هندیها در روابط خود با کشورهای آسیای مرکزی نه تنها به دنبال سرمایهگذاری برای گسترش ظرفیتهای تولید نفت و گاز در این کشورها بودهاند، بلکه در کنار آن، مباحث مربوط به امنیت انتقال انرژی از این منطقه به بازارهای مصرف را نیز دنبال کردهاند. در واقع، میتوان گفت که امروزه جداسازی دو مقوله امنیت و انرژی از یکدیگر، امری دشوار است.
هند در روابط خود با کشورهای پنج گانه آسیای مرکزی بیشترین توجه را به کدام کشورها لحاظ داشته است ؟
همسایگی منطقه کشمیر با کشور تاجیکستان، موجب شده است که بسیاری این کشور را دروازه ورود هند به منطقه آسیای مرکزی بخوانند، اما در واقع، قدرتمندترین کشور منطقه، یعنی قزاقستان، بیشتر ظرفیت اقتصادی برای جذب سرمایه گذاریهای خارجی را از خود نشان داده و نه تنها برای هند، بلکه برای دیگر قدرتهای منطقهای و جهانی نیز عرصه مناسبی برای همکاریهای اقتصادی فراهم آورده است. البته در این میان، نباید حضور پر رنگ فرهنگی هند در کلیه کشورهای منطقه، از راه نمایش فیلم های ساخت بالیوود و ارائه دیگر محصولات فرهنگی این کشور را دست کم گرفت.
نگاه بازیگرانی چون چین، روسیه، ایران و آمریکا به حضور و گسترش روابط سیاسی امنیتی دهلی نو با کشورهای آسیای مرکزی چیست؟
گذشته از چین که به هند به چشم رقیب دیرین خود مینگرد، دیگر کشورهایی که از آنها نام بردید، از ورود هندوستان به این عرصه استقبال میکنند. روسیه، ایران و هندوستان در سال ۲۰۰۰ به توافق رسیدند که کریدور شمال- جنوب را برای گسترش روابط اقتصادی میان سه کشور به راه اندازند. روسیه همچنین بر پایه پیوندهای اقتصادی و سیاسی دیرپای خود با هند، مایل است تا این کشور به عنوان رقیبی توانمند برای چین، وارد بازی اقتصاد و سیاست در آسیای مرکزی شود. در این راستا، روسیه از پیوستن هند به سازمان همکاری شانگهای نیز استقبال کرده است. ایران نیز در تلاش است تا با گسترش همکاریهای خود با کشورهای آسیای مرکزی و نیز هندوستان، نقش پل ارتباطی و پیوند دهنده میان آسیای مرکزی و جنوب آسیا را بازی کند. دعوت از سرمایهگذاران هندی برای پیشبرد برنامههای عمرانی در بندر چاه بهار و ساخت جادهها و بزرگراهها برای پیوند دادن آسیای مرکزی از راه دو سرزمین افغانستان و ترکمنستان به ایران و سپس به آبهای گرم دریای پارس، نشانگر رویکرد دوستانه ایران نسبت به حضور هندوستان در آسیای مرکزی است. ایالات متحده آمریکا نیز در دو دهه گذشته به خوبی دریافته است که با هندی نوین سر و کار دارد. تغییر رویکردهای اقتصادی و سیاسی هند از گرایشهای چپ گرایانه به سوی سامانه سرمایهداری و اهمیت ویژه این قدرت نوپدید در معادلات اقتصادی و سیاسی در سطوح قارهای و جهانی، موجب شده است که دولتمردان غربی با بستن پیمانهای همکاریهای نظامی و هستهای با هند، این کشور را یکی از متحدان و دوستان خود در این منطقه به شمار آورند و از افزایش حضور آن در آسیای مرکزی استقبال نمایند.
اگر نگاهی مقایسهای به میزان و نقش هند در آسیای مرکزی در مقابل قدرتهای و رقیبان عمده این کشور در این منطقه داشته باشیم، هند کنونی دارای چه وضعیتی نسبت به سایر بازیگران در آسیای مرکزی است؟
هندوستان در آسیای مرکزی یک تازه وارد است. اگرچه میان هندیها و مردمان سرزمینهای آسیای مرکزی از دیرباز پیوندهای فرهنگی و تمدنی شکل گرفته بود، اما از هنگام استقلال این کشورها تاکنون دولتمردان هندی در بهره گیری از پیوندهای پیشین برای پیشبرد سیاستها و منافع کنونی خود نتوانستهاند به طور کامل بهره جویند. بنابراین میتوان گفت که هندوستان هنوز در جایگاهی قرار ندارد که بتواند در بازیهای سیاسی – اقتصادی آسیای مرکزی نقشی قدرتمند و تاثیرگذار ایفا نماید.
چشم انداز روابط و حضور هند در آسیای مرکزی را چگونه مورد بررسی قرار میدهید؟
بی تردید روند گسترش همکاریهای میان هندوستان و آسیای مرکزی رو به رشد است. در سالهای گذشته بسیاری از دانشجویان کشورهای آسیای مرکزی با دریافت بورسهای تحصیلی در دانشگاههای هند مشغول به تحصیل شدهاند. به نظر میرسد که سیاستگذاران هندی با برنامهریزی بلندمدت، از هم اکنون در حال پرورش نسل جوان کشورهای آسیای مرکزی در مراکز آموزشی خود هستند تا مردان و زنانی که فردا آینده ساز کشورهای خود در این منطقه خواهند شد، از هم اکنون دلبستگی های خود را به همکاری با هندیها پیدا کرده باشند. از سوی دیگر، در سالهای اخیر، انجام مطالعه و پژوهش در زمینههای گوناگون اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی مرتبط به آسیای مرکزی در میان پژوهشگران و دانشجویان هندی با اقبال مواجه شده و نهادهای پژوهشی گوناگون و نیز مراکز دانشگاهی بسیاری به پژوهش در این زمینه و پرورش تحلیلگران و صاحب نظرانی در این حوزه میپردازند. هند همچنین هوشیارانه در کمین فرصت است تا از آب گل آلود رقابتهای میان کشورهای همسایه آسیای مرکزی با یکدیگر و نیز با قدرتهای خارجی، بهره جوید و به تامین منافع خود در این گوشه از جهان بپردازد.
درباره بررسی استراتژیک
دیدگاه ها