ایراس/
نویسنده: احسان تقوایینیا /
در برخی از منابع از سیاست خارجی ازبکستان به سیاست «پاندولی» یاد میشود، چرا که این کشور طی سالهای پس از فروپاشی شوروی به تبع تحولات مختلف در داخل و حوزة پیرامونی خود گرایشهای مکرری را به روسیه و غرب تجربه کرده و به تأکید تحلیلگران حتی پس از این تجربیات، سیاست خارجی ازبکستان مبانی باثبات خود را بازنیافته است. در این میان، هرچند روابط با مسکو برای تاشکند مزیتهای زیادی را به همراه داشته، اما نزدیکی به غرب برای کاهش وابستگی و نفوذگذاری مسکو، همواره مورد نظر مقامات ازبک بوده است.
تنظیم روابط با قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای یکی از موضوعهای مهم در روابط خارجی ازبکستان پس از استقلال بوده است. ازبکستان به دلیل مشکلات داخلی و دغدغههای امنیتی و به منظور تامین منافع خود در عرصههای مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی همواره از استراتژی اتحاد و ائتلاف برای بیشینه کردن منافع خود استقبال کرده است. ازبکستان از زمان استقلال تاکنون کوششهای فراوانی به کار برده تا بتواند به یکی از کشورهای قدرتمند و تاثیرگذار در منطقه تبدیل شود. بررسی تحرکات و دگرگونیها در سیاست خارجی ازبکستان طی سالهای پس از استقلال نشان میدهد که تاشکند سیاست خارجی خود را به سمت کشور و یا سازمانی خاص متمایل نمیکند و به طور دائم تلاش میکند تا با درک موقعیت و حرکت در فضای اختلافات بین روسیه و غرب از این فضاها در جهت تامین منافع خود بهرهبرداری نماید.ادامه….
ازبکستان و سازمان پیمان امنیت جمعی
ازبکستان از سال ۱۹۹۲ تا سال ۱۹۹۹ عضویت پیمان امنیت جمعی را دارا بود اما در این سال از این پیمان خارج شد. هرچند مقامات رسمی ازبکستان دلیل اصلی خروج خود از این پیمان را ناکارآمدی آن عنوان کردند. اما کارشناسان مسائل منطقهای بر این باور بودند که خروج ازبکستان از این پیمان به دلیل ایجاد رابطه نزدیکتر با غرب و آمریکا بوده است. قابل ذکر است که ازبکستان از سال ۱۹۹۴ به بعد در متقاعد کردن ایالت متحده و برخی کشورهای غربی به عنوان محوریترین کشور در منطقه آسیای مرکزی و بهترین متحد غرب تا حد زیادی موفق بوده است. ازبکستان کشوری است که بیش از کشورهای دیگر توانسته است نظر و توجه کشورهای غربی را به خود جلب کند و بیشتر از کشورهای دیگر منطقه توانسته است اعتماد به نفس و استقلال خود از روسیه را نشان دهد.
ازبکستان که پس از خروج از پیمان امنیت جمعی به اتحادیه گووام پیوسته بود، همواره جهتگیریهای غربی را در دستور سیاست خارجی خود قرار میداد. ازبکستان که به طور پیوسته روابط خود را با غرب و نهادهای غربی بهبود میبخشید، به دلایلی از جمله دلسردی نسبت به جامعه کشورهای مستقل مشترکالمنافع و احساس خطر از تلاش کرملین به این اتحادیه پیوست. اکثر کارشناسان اتحادیه گووام را پیمانی میدانستند که هدف آن فاصله گرفتن از روسیه و نزدیکی به غرب است. ازبکستان که به دنبال پیگیری اهداف خویش در منطقه بود، وقتی که جاه طلبیهای روسیه را مانعی برای برنامههای خود دید تصمیم گرفت که به سازمان گوام ملحق شود.
ازبکستان به مانند سایر اعضای این اتحادیه به دنبال استفاه از چتر امنیتی این سازمان با حمایت آمریکا بود. اما این عضویت و دوری از ساختارهای روسی دوام چندانی نیافت و با وقوع انقلابهای رنگی در کشورهای پساشوروی وضعیت تغییر کرد. به دنبال شروع امواج انقلابهای رنگی کشورهای غرب شروع به صحبت از تحولات دموکراتیک در ازبکستان کردند که این امر میتوانست موجبات بیثباتی شدید و تغییر رژیم را فراهم آورد. رهبران ازبکستان که به شدت نگران توسعه امواج انقلاب رنگی به کشور خود بودند، به سرعت به تجدیدنظر در سیاست خارجی این کشور دست زدند و ضمن قطع همکاری نظامی با امریکا رو به سوی روسیه آوردند. نقطه عطف این تغییر را باید در حادثه اندیجان در سال ۲۰۰۵ جستجو کرد. در حالی که کشورهای غربی نسبت به این واقعه واکنش نشان دادند، روسیه از اسلام کریماف در این تحولات حمایت کرد.
ازبکستان که رو به همگرایی با روسیه آورده بود در تاریخ ۲۳ ژوئن ۲۰۰۶ و در نشست مینسک به ساختار جدید پیمان امنیت جمعی یعنی سازمان پیمان امنیت جمعی پیوست. اکثر کارشناسان امور بینالمللی بر این اعتقادند که ازبکستان در زمان تصمیمگیری دوباره برای پیوستن به سازمان پیمان امنیت جمعی به دنبال روابط نزدیکتر با مسکو بوده است. اما عضویت ازبکستان در این سازمان به معنای همگرایی کامل با روسیه نبوده و این کشور همواره یکی از چالشهای جدی برای توسعه این سازمان بوده است. ازبکستان تا آنجا از سازمان امنیت جمعی فاصله گرفته بود که منابع روسی این احنمال را میدادند که این کشور در آینده از نزدیک از سازمان پیمان امنیت جمعی خارج میشود.
ازبکستان و روابط با ناتو و آمریکا
با بررسی تحولات سیاست خارجی ازبکستان متوجه این امر میشویم که هر زمانی که روابط ازبکستان با غرب و نهادهای غربی خوب بوده، شاهد واگرایی این کشور نسبت به سازمانهای امنیتی در منطقه آسیای مرکزی و به خصوص ساختارهای روس محور بودهایم و زمانی که روابط این کشور با غرب دچار تنش شده، تاشکند سعی کرده تا با سازمانهایی روسمحور همگرایی داشته باشد. به استثنای وقفهای که در روابط ازبکستان و غرب در سال ۲۰۰۵ رخ داد، به طور کلی همواره شاهد روند رو به رشدی در روابط ازبکستان با آمریکا و به طور کلی غرب بودهایم. اکنون نیز شاهد دور جدی همکاریها میان آمریکا و ازبکستان هستیم. در این میان، همکاری با تاشکند امکانات زیادی را در اختیار ارتش امریکا قرار داده تا به ادامه تدارکات و پشتیبانی نیروهای ناتو و ائتلاف در افغانستان بکند.
در میان کشورهای منطقه آسیای مرکزی و قفقاز، ازبکستان از شانس بیشتری برای تبدیل شدن به دولتی قدرتمند برخوردار است. زمامداران غرب ازبکستان به عنوان یک متحد استراتژیک نگام میکنند که میتواند در مقابل نفوذ روسیه در این منطقه از خود مقاومت نشان دهد. این نظرات با منافع و سیاست حکومت ازبکستان که به دنبال ایجاد چنین تصویری بود، منطبق بود. این کشور شناسایی نقش رهبری خود در میان کشورهای منطقه آسیای مرکزی را به عنوان نشانهای از ضمانتهای امنیتی این کشور تلقی میکرد.
با فروپاشی شوروی و گسترش منطقه امنیتی ناتو به سمت کشورهای منطقه آسیای مرکزی، ازبکستان که خود را تنها کشوری میدانست که پتانسیل منحصر به فردی را برای تثبیت نقش خود به عنوان قدرت منطقهای دارد، رو به توسعه روابط با ناتو آورد. این کشور از ۱۳ ژوئیه ۱۹۹۴ به برنامه ناتو موسوم به “همکاری در راه صلح” پیوسته و از سال ۱۹۹۶ کمکهایی شامل آموزش کادر نظامی و فناوری برنامهریزیهای غیرنظامی را از این سازمان دریافت کرده است.(۱)
ازبکها بر این اعتقاد بودند که با پیوستن به طرح مشارکت برای صلح ناتو میتوان به دو هدف عمده کاهش وابستگی نظامی به روسیه و نوسازی امکانات و تجهیزات نظامی و تقویت حاکمیت ملی دست یابند. روابط ناتو و ازبکستان در سال ۱۹۹۲ و زمانی آغاز شد که ازبکستان به شورای همکاری پیمان آتلانتیک شمالی (که بعدها و در سال ۱۹۹۷ به طرح همکاری در قالب شورای او را- آتلانتیک تغیر نام داد) پیوست و در سال ۱۹۹۵ و با امضای برنامه همکاری برای صلح (pfp) توسط ازبکستان توسعه یافت. در همین سال ازبکستان یک توافق امنیتی را نیز با ناتو امضا کرد. روند صعودی در روابط ناتو و ازبکستان در سال ۲۰۰۲ و با برنامه پروسهای حمایت ازبکستان از اصلاحات داخلی و نقش این کشور در فعالیتهای طرح همکاری برای صلح ادامه پیدا کرد.
ازبکستان علاوه بر رابطه با ناتو با کشور آمریکا نیز روابط دوستانهای داشته است. از سال ۱۹۹۹ تا کنون که کمیسیون مشترک ازبکستان-آمریکا در تاشکند تشکیل شده است، چندین توافقنامه از جمله مبارزه علیه تروریسم و همکاری مشترک بین دو وزارتخانه دفاع دو کشور منعقد شده است. ازبکستان که همواره به آمریکا به عنوان متحدی اساسی نگریسته است، علاوه بر داشتن بزرگترین نیروی نظامی و بیشترین جمعیت در منطقه آسیای مرکزی در منطقه مجاور با کشور افغانستان قرار گرفته است و این مساله باعث اولویتدار شدن این کشور برای آمریکا جهت کمک نظامی و همکاریهای گسترده نظامیدر منطقه شده است.
اگرچه حادثه اندیجان در سال ۲۰۰۵ باعث رکود روابط گرم و صمیمیآمریکا و ازبکستان شد و آمریکاییها مجبور شدند پایگاه هوایی خانآباد در ازبکستان را ترک کنند اما دور جدید همکاریهای ازبکستان امکانات زیادی را در اختیار ارتش آمریکا قرار داده است تا به ادامه تدارکات و پشتیبانی نیروهای ناتو و ائتلاف در خاک افغانستان و پاکستان ادامه دهد. ازبکستان و آمریکا همچنین در سال ۲۰۱۱ برای همکاریهای دوجانبه امنیتی در سال به توافق رسیدند. طبق این توافق وزارت دفاع ازبکستان و ستاد مرکزی نیروهای مسلح آمریکا در سال آینده همزمان با اجرای تدابیر مشترک دفاعی، رزمایش و دورههای مشترک آموزش نظامینیز برگزار میکنند.
انتخاب سیاست خارجی ازبکستان، غرب یا روسیه؟
یکی از تحولات اخیر در زمینه سیاست خارجی ازبکستان حضور اسلام کریماف در نشست سازمان پیمان امنیت جمعی در مسکو بوده است. در حالی مخالفت اسلام کریماف با سیاستهای منطقهای و عدم شرکت وی در نشستهایی با حضور روسای جمهور کشورهای همسایه به امری عادی تبدیل شده بود، اعلام شرکت وی در نشست سازمان پیمان امنیت جمعی تعجب کارشناسان را برانگیخت. کریماف در این نشست ضمن تقدیر از مواضع روسیه، آینده خوبی را برای کشورهای مستقل مشترکالمنافع تحت رهبری روسیه پیشبینی کرد.
در این نشست همچنین بیانیهای مورد پذیرش کلیه اعضا قرار گرفت که بر اساس آن حضور کشور ثالث در منطقه و احداث پایگاه، منوط به اجازه تمامی هفت کشور عضو این پیمان منطقهای شد(۲). نکته حائز اهمیت در اینجا این است که اتخاذ این تصمیم تازه در زمینه تقویت جایگاه سازمان امنیت جمعی و مقابله با تهدیدهای حاضر در حالی است که تحلیلگران مسائل امنیتی با توجه به افزایش سفر مقامات سیاسی و نظامی آمریکا به آسیای مرکزی این امر را نشانگر مذاکرات سری مقامات برخی از کشورهای این منطقه برای ایجاد پایگاههای آمریکایی میدانستند.
بیانیه پایانی نشست سران سازمان پیمان امنیت جمعی در حالی مورد تصویب کلیه اعضای این سازمان و از جمله ازبکستان قرار گرفت که اولین محموله نظامیآمریکا از مرز ازبکستان وارد کشور افغانستان شده بود(۳). اما نکته مهم دیگر اینجاست که درست یک هفته پس از اعلام توافق طرفین و موافقت مقامات آمریکایی در لغو تحریمهای نظامی علیه ازبکستان، اسلام کریماف با عدم امضای بیانیهای که آمریکا در کنفرانس استامبول تنظیم کرده بود، نشان داد به سیاستهای وی در همراهی با هیچ کشوری اعتمادی نیست.
این تصمیم بعلاوه نیز امضای توافقنامه کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی مبنی بر عدم اجازه فعالیت کشوری ثالث در خاک کشورش و تعریف و تمجید از سیاستهای چند سال اخیر روسیه، از سوی اسلام کریماف ثابت کرد که ازبکستان در این روزها سر سازگاری با آمریکا را ندارد(۴). هرچند کارشناسان با اشاره به سفرهای پی در پی مقامات واشنگتن به تاشکند و تصمیم جدید آمریکا در مورد ایجاد زمینه تسهیل روابط با ازبکستان را نتیجه تلاش واشنگتن برای تقویت همکاریهای مختلف از جمله در بخش نظامی با این کشور میدانستند، اما اخیرا و در تحولی تازه رسانههای آمریکا از کریماف به عنوان بدترین دیکتاتور نام بردهاند.
سوالی که اینجا مطرح میشود این است که بالاخره جهت گیری سیاست خارجی ازبکستان دارای چه سمت و سویی میباشد؟ در پاسخ میتوان گفت سیاست خارجی ازبکستان با توجه به تحولات روز دچار تغییر و تحول میشود. از آنجا که این کشور خود را یک قدرت منطقهای به حساب میآورد و همواره خواستار نقش آفرینی بیشتری در فضای کشورهای آسیای مرکزی میباشد، شاهد سیاست خارجی مستقلی از این کشور هستیم.
ازبکستان از زمان استقلال تاکنون کوششهای فراوانی به کار برده است تا بتواند به یکی از کشورهای قدرتمند و تاثیرگذار در منطقه تبدیل شود. ازبکستان به این امر واقف است که میتواند با دوری و نزدیکی به روسیه و قدرتهای برتر جهانی (ایالات متحده و اتحادیه اروپا)، استقلال یا انزوا از مناسبات جهانی و ترتیبات منطقهای سرنوشت و آینده سیاسی خود را رقم بزند. برسی تحرکات و دگرگونیها در سیاست خارجی ازبکستان طی سالهای پس از استقلال نشان میدهد که ازبکستان سیاست خارجی خود را به سمت کشور و یا سازمانی خاص متمایل نمیکند و به طور دائم تلاش میکند تا با درک موقعیت و حرکت در فضای اختلافات بین روسیه و غرب از این فضاها در جهت تامین منافع خود بهرهبرداری نماید.
هرچند ازبکستان در سال ۱۹۹۲ و طی جنگ داخلی تاجیکستان به همکاری با روسیه مبادرت ورزید و پس از آن نیز به پیمان امنیت جمعی در تاشکند پیوست، اما پس از این که این کشور احساس کرد که تهدیداتی که متوجه این کشور بوده است کاهش یافته است، مبادرت به واگرایی از روسیه و پیمان امنیت جمعی کرد. در این زمان این پیمان در نظر سیاستمدارن ازبک به عنوان ابزاری برای پیگیری منافع روسیه تلقی شد. به همین جهت از این پیمان خارج شد و رو به نهادهای طرفدار غرب آورد. اما دوباره و زمانی که دریافت که همکاری با غرب و فاصله گرفتن از روسیه ممکن است منجر به بیثباتی در این کشور شود به سازمان پیمان امنیت جمعی که ابزاری در اختیار روسیه بود، پیوست.
نتیجهگیری
سیاست خارجی ازبکستان با توجه به تحولات روز دچار تغییر و تحول میشود. از آنجا که این کشور خود را یک قدرت منطقهای به حساب میآورد و همواره خواستار نقش آفرینی بیشتری در فضای کشورهای آسیای مرکزی میباشد، شاهد سیاست خارجی مستقلی از این کشور هستیم. ازبکستان از زمان استقلال تاکنون کوششهای فراوانی به کار برده است تا بتواند به یکی از کشورهای قدرتمند و تاثیرگذار در منطقه تبدیل شود. ازبکستان به این امر واقف است که میتواند با دوری و نزدیکی به روسیه و قدرتهای برتر جهانی(ایالات متحده و اتحادیه اروپا)، استقلال یا انزوا از مناسبات جهانی و ترتیبات منطقهای سرنوشت و آینده سیاسی خود را رقم بزند. برسی تحرکات و دگرگونیها در سیاست خارجی ازبکستان طی سالهای پس از استقلال نشان میدهد که ازبکستان سیاست خارجی خود را به سمت کشور و یا سازمانی خاص متمایل نمیکند و به طور دائم تلاش میکند تا با درک موقعیت و حرکت در فضای اختلافات بین روسیه و غرب از این فضاها در جهت تامین منافع خود بهرهبرداری نماید.
منابع
(۱).شربانی، قوام، گسترش ناتو به آسیای مرکزی و امنیت ملی ایران، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی، ۱۳۸۸،ص۱۵۱٫
(۲). دستآورد بزرگ روسیه در نشست پیمان امنیت جمعی، سایت اطلاعرسانی ایراس، ۳۰ آذر۱۳۹۰
http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=19760
(3). ورود اولین محموله نظامیآمریکا از مرز ازبکستان به افغانستان. ۳ دی ۱۳۹۰
http://www.noornews.ir/fa/pages/?cid=22066
(4). خبرگزاری فارس، اعلام دیکتاتوری “کریماف” تازه ترین اهرم فشار رسانههای آمریکا علیه ازبکستان، ۷ دی ماه ۱۳۹۰
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13901007000973
درباره بررسی استراتژیک
دیدگاه ها